Toạ đàm chuyên đề “Ngân sách cho giáo dục hòa nhập: Chính sách và Thực tiễn”

Trong khuôn khổ dự án “Nâng cao Hiệu quả Ngân sách, Trách nhiệm và Sự tham gia trong lĩnh vực Giáo dục tại Việt Nam” (aBCAP), tọa đàm chuyên đề “Ngân sách cho Giáo dục Hòa nhập: Chính sách và Thực tiễn” đã được tổ chức, quy tụ đông đảo các bên liên quan để cùng thảo luận về một trong những thách thức cấp bách của ngành giáo dục hiện nay.

Tọa đàm do VAEFA và CDI đồng tổ chức, với sự tham gia của đại diện Bộ Giáo dục và Đào tạo, chính quyền cấp tỉnh và cấp xã, các trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập, các tổ chức xã hội, nhóm quyền người khuyết tật, cùng các đối tác quốc tế như UNDP và ASPBAE.

Phát biểu khai mạc, GS.TS. Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Chủ tịch VAEFA, đã nêu rõ bốn mục tiêu chính của tọa đàm: (i) rà soát khung chính sách và những thách thức trong quá trình triển khai; (ii) đánh giá thực trạng công khai ngân sách giáo dục và mức độ tham gia của cộng đồng tại địa phương; (iii) xác định các khoảng trống về năng lực của các bên liên quan; và (iv) đề xuất các khuyến nghị thực tiễn nhằm nâng cao hiệu quả tài chính cho giáo dục hòa nhập. Bà nhấn mạnh rằng kết quả của tọa đàm không chỉ phục vụ riêng dự án aBCAP mà còn đóng góp thiết thực cho nỗ lực chung nhằm bảo đảm không một trẻ em nào bị bỏ lại phía sau trong hệ thống giáo dục.

Khung chính sách: Kỳ vọng và khoảng cách

TS. Tạ Ngọc Trí, Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Phổ thông, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo Giáo dục trẻ khuyết tật và trẻ em có hoàn cảnh khó khăn (Bộ GD&ĐT), đã trình bày tổng quan về khung chính sách quốc gia. Hiện nay, Việt Nam công nhận ba phương thức giáo dục đối với người khuyết tật: giáo dục hòa nhập, bán hòa nhập và chuyên biệt, được điều chỉnh bởi các văn bản pháp lý tương ứng (Thông tư 03/2018, Thông tư 20/2022 và Thông tư 27/2024). Bên cạnh đó, học sinh khuyết tật được miễn học phí và hỗ trợ chi phí học tập 150.000 đồng/tháng học thực tế theo Nghị định 238/2025.

Ở tầm định hướng dài hạn, Nghị quyết 71-NQ/TW đặt ra các mục tiêu tham vọng: đến năm 2030 hoàn thành phổ cập giáo dục bắt buộc đến hết cấp trung học cơ sở, và đến năm 2045 mỗi tỉnh, thành phố có ít nhất một cơ sở giáo dục chuyên biệt phục vụ đến bậc trung học phổ thông. Tuy nhiên, khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn vẫn còn rõ rệt. Việc triển khai các nhiệm vụ ở cấp địa phương như bố trí ngân sách cho thiết bị chuyên dụng, xây dựng kế hoạch giáo dục cá nhân hay bố trí nhân sự hỗ trợ chưa đồng đều giữa các tỉnh, thành.

Tiếng nói từ thực tiễn địa phương

Các tham luận từ địa phương đã phản ánh sinh động những khó khăn trong quá trình triển khai.

Tại Điện Biên, Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Giáo dục Hòa nhập, sau bảy năm hoạt động, hiện hỗ trợ 123 học sinh, trong đó có 68 em học chuyên biệt tại Trung tâm và 27 em học hòa nhập tại các trường. Đại diện Trung tâm cho biết công tác quản lý ngân sách gặp nhiều thách thức do phải tuân thủ đồng thời nhiều khung quy định khác nhau liên quan đến tiền lương, chế độ hỗ trợ và mua sắm trang thiết bị, trong khi nguồn kinh phí hằng năm chỉ đáp ứng được nhu cầu cơ bản. Việc chuyển sang nộp hồ sơ ngân sách trực tuyến giúp tăng hiệu quả xử lý nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro gián đoạn khi hệ thống gặp sự cố.

Tại xã Cửa Việt (Quảng Trị), sau sáp nhập hành chính, quy mô quản lý tăng đáng kể với hơn 5.000 người khuyết tật (trong đó có 1.500 trẻ em) và 9 trường công lập. Tuy nhiên, ngân sách cho giáo dục hòa nhập vẫn chủ yếu được lồng ghép trong chi thường xuyên, thiếu nguồn đầu tư riêng, ổn định và dài hạn. Cơ sở vật chất tại nhiều trường chưa bảo đảm khả năng tiếp cận; đội ngũ giáo viên chủ yếu kiêm nhiệm, chưa được đào tạo chuyên sâu. Đồng thời, điều kiện kinh tế khó khăn của người dân địa phương cũng hạn chế khả năng huy động nguồn lực xã hội hóa.

Từ góc độ giám sát cộng đồng, Hội Nông dân tỉnh Phú Thọ chia sẻ kinh nghiệm hỗ trợ thành lập các nhóm giám sát tại tỉnh Hòa Bình (trước đây) trong khuôn khổ một dự án do EU và Oxfam tài trợ. Các nhóm này không chỉ giám sát đầu tư công mà còn theo dõi thu – chi trong trường học, phát hiện bất cập và thúc đẩy đối thoại giữa phụ huynh, nhà trường và chính quyền. Một kết quả cụ thể là việc phát hiện và bổ sung 8 người khuyết tật nặng chưa được hưởng trợ cấp xã hội. Kinh nghiệm này cho thấy, khi được trang bị đầy đủ thông tin và công cụ, cộng đồng có thể đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao trách nhiệm giải trình và bảo đảm công bằng trong chi tiêu công.

Tham gia và đóng góp ý kiến của các đại biểu 

Khuyến nghị trọng tâm

Từ các thảo luận, tọa đàm thống nhất một số định hướng ưu tiên: thiết lập nguồn ngân sách riêng, ổn định và có tính đa năm cho giáo dục hòa nhập; đầu tư cải tạo cơ sở vật chất bảo đảm khả năng tiếp cận; nâng cao năng lực và chế độ cho giáo viên; tăng cường phối hợp liên ngành giữa các cơ quan liên quan; và thúc đẩy vai trò giám sát của cộng đồng.

Kết luận

Tọa đàm khẳng định rằng khung chính sách về giáo dục hòa nhập của Việt Nam đang ngày càng hoàn thiện, song khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn vẫn còn đáng kể, đặc biệt ở cấp cơ sở và tại các địa phương còn hạn chế về nguồn lực. Trong bối cảnh đó, dự án aBCAP, với trọng tâm thúc đẩy minh bạch ngân sách, tăng cường sự tham gia của cộng đồng và vận động chính sách dựa trên bằng chứng, được kỳ vọng sẽ đóng góp thiết thực vào việc thu hẹp khoảng cách này. Giáo dục hòa nhập cũng được xác định là một chủ đề ưu tiên xuyên suốt trong các hoạt động của dự án đến năm 2028.